ААН-н САНХҮҮГИЙН ШИНЖИЛГЭЭ–Цуврал #1

Аж ахуйн нэгж, компанийн үйл ажиллагааны байдал, үр дүн нь зэрэг нь санхүүгийн байдалтай шууд хамааралтай байдаг. Тиймээс бага зардлаар их үр дүнд хүрэхийн зэрэгцээ, байгаа хөрөнгөө хамгийн сайн эрсдэл багатай аргаар удирдан зохион байгуулж, хөрөнгө мөнгө, орлого зарлагаа зөв уялдуулж, санхүүгийн зөв менежменттэй байх зайлшгүй шаардлагатай болдог. Үүний тулд санхүүгийн шинжилгээ, хяналтыг тогтмол явуулж өөрийн аж ахуй нэгжийн санхүүгийн тулгуур үзүүлэлтүүдийг улам дээшлүүлж, тухайн үзүүлэлтүүдийн мэдээлэл дээр тулгуурлан компанийн стратеги төлөвлөгөө, санхүүгийн төлөвлөлт зэргийг боловсруулан гаргаж байх нь цаашдын үйл ажиллагааг эрсдэлээс хамгаалж, илүү хөгжиж, өсөж томроход ус агаар мэт хэрэгтэй юм.

Санхүүгийн шинжилгээг улирал, хагас жил болон бүтэн жилээр хийж хэвших цаашдын амжилттай үйл ажиллагааг хангах томоохон хүчин зүйл мөн болно. Мэдээж, маш олон төрлийн шинжилгээний хэрэгсэл, арга барилууд байдаг хэдий ч бүгд л хэдхэн анхдагч, суурь шинжилгээнд тулгуурласан байдаг. Компанийн захирал, удирдах албан тушаалттай хүмүүс тэр бүгдийг хэрхэн хийх талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй байвал сайн хэдий заавар шаардлагатай юу гэвэл тийм биш юм. Юуны түрүүнд үндсэн үзүүлэлтүүдийг сайн мэддэг байх нь маш чухал. Явж явж киноны эхний анги л гоё байдаг шд.

Санхүүгийн шинжилгээ нь үндсэндээ гурван төрөлтэй байна. Санхүүгийн зэрэгцүүлсэн шинжилгээ, бүтцийн шинжилгээ болон харьцааны шинжилгээ. Бусад нь эдгээр дээр тулгуурлаж илүү нарийвчилсан, эсвэл хэтэрхий хүнд нүсэр шинжилгээ байдаг. Энэ талаар цаашид дэлгэрүүлэх боловч эхний ээлжид тулгуур шинжилгээнүүдээс эхлэе.

1. Санхүүгийн зэрэгцүүлсэн шинжилгээ

Санхүүгийн зэрэгцүүлсэн шинжилгээ нь тухайн компанийн санхүүгийн үзүүлэлтийн жилийн өсөлт бууралтыг харуулдаг. Нэг үгээр тухайн нэг үзүүлэлт нь он жилийн туршид дээш доош хэрхэн өөрчлөгдсөнийг хардаг байх нь. Санхүүгийн тайланд зайлшгүй хийгддэг энэхүү шинжилгээг хэд хэдэн ерөнхий үзүүлэлтүүдийн харьцангуй өсөлтийг харуулах замаар тооцож үзүүлдэг. Дээрх ерөнхий, суурь үзүүлэлтүүд нь одоогийн үйл ажиллагааны өсөлт уналтын мэдээллийг өгөхөөс гадна дээрх үзүүлэлтүүд дээр үндэслэн цаашдын динамик өөрчлөлтийг таамаглан тооцох боломж олддог.

Жишээ нь: Борлуулалт 2016 онд 100 сая байхад 2017 онд 140 сая болж 40 хувиар өсчээ. Воо энэ бол зэрэгцүүлсэн шинжилгээ. Санхүүгийн тайлангийн чухал гэсэн бүх мэдээлэлд хийж болно. Эндээс янз янзын дүгнэлт хийж болох бөгөөд борлуулалт өссөн байна, ашиг хэвэндээ байна, зардал тэгжээ гэх мэтээр хооронд нь уялдуулж зөв оновчтой дүгнэлт хийх нь шинжилгээ хийж буй танаас хамаарна.

2. Санхүүгийн бүтцийн буюу босоо шинжилгээ

Компанийн хөрөнгө, түүний эх үүсвэрээр нь буюу бүтцээр нь шинжлэхийг бүтцийн шинжилгээ гэж нэрлэнэ. Хэвтээ шинжилгээгээр динамик хөдөлгөөн ажиглаж авч болох боловч зарим тохиолдолд бодит мэдээлэл өгдөггүй. Тиймээс нийт хэмжээнд эзэлж буй хувь хэмжээг нь буюу босоо шинжилгээг санхүүгийн тайланд хийж хавсаргах шаардлага үүсдэг. Яагаад вэ гэвэл, борлуулалтын орлого хэдий өссөн ч тухайн борлуулалтад эзлэх ашгийн хэмжээ буурсан байх магадлал байдаг.

Жишээ нь: 2016 онд Борлуулалтын 100 сая байсан бөгөөд татварын дараах ашиг 20 сая байв. Харин 2017 онд борлуулалтын орлого 140 сая бөгөөд татварын дараах ашиг 25 сая болжээ. Эндээс хархад 2017 онд борлуулалт ч тэр, ашиг ч тэр өссөн байна. Гэвч энд нэг зүйл мууджээ. 2016 онд борлуулалтын өгөөж буюу ашгийн маржин 20 хувь байсан бол 2017 онд 17,8 болж буурсан байна. Эцсийн дүгнэлт бол тухайн аж ахуй нэгж болон салбарын нөхцөл байдал, эдийн засаг, ханш гээд л олон зүйлсийг харгалзаж байж шинжээч гаргаж ирнэ. Гэхдээ эндээс авах зүйл бол зөвхөн зэрэгцүүлсэн шинжилгээгээр шууд үнэлэх алдаатай байдгийг авч үлдэх хэрэгтэй байхнээ.

3. ХАРЬЦААНЫ ШИНЖИЛГЭЭ
Харьцааны шинжилгээ нь дотроо нэлээн олон салнаа. Гэхдээ эхний ээлжинд дараах шинжилгээ буюу харьцаануудыг чухал хэмээн авч үзье.

• Ашигт ажиллагааны шинжилгээ
• Хөрвөх чадварын шинжилгээ
• Эргэцийн шинжилгээ
• Өрийн ба тогтвортой байдлын шинжилгээ

3.1. АШИГТ АЖИЛЛАГААНЫ ШИНЖИЛГЭЭ

Ашгийн ажиллагааны шинжилгээ нь борлуулалт, хөрөнгө ба өмчийн зэрэгтэй уялдан ашиг олох компанийн чадварыг хэмждэг. Эдгээр харьцаанууд нь компани нь олж буй ашгийг хэрхэн үр дүнтэй удирдаж байгааг илтгэн харуулдаг. Тиймээс, компанийн санхүүгийн шинжилгээ хийхэд ашигт ажиллагааны харьцаа чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хамгийн түгээмэл ашигт ажиллагааны харьцаа нь хөрөнгө (ROA), өмчийн (ROE) өгөөж ба борлуулалтын өгөөж (ROS) юм.

3.1.1. ХӨРӨНГИЙН ӨГӨӨЖ

Компаниуд ашиг олох зорилгоор эд хөрөнгө худалдан авч хөрөнгө оруулалт хийдэг. Тэд эзэмшиж буй хөрөнгөөсөө байж болох дээд хэмжээгээр өгөөж хүртэхийг эрмэлздэг.

ЯАГААД ЧУХАЛ ВЭ?: Нийт хөрөнгийн өгөөж нь компанийн олж буй ашиг түүний эзэмшиж буй хөрөнгөтэй харьцуулахад ямар хэмжээнд байгааг харуулж, мөн компани хөрөнгөө хир зэрэг үр ашигтай удирдаж буйг харуулна. Хөрөнгийн өгөөж бага байх нь тухайн компани эзэмшиж буй хөрөнгийн хэмжээтэйгээ харьцуулахад бага орлого олж байгааг илэрхийлнэ. Энэхүү харьцааны үзүүлэлт нь нэг салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй ижил төстэй компаниудыг хооронд нь харьцуулахад тун хэрэгтэй үзүүлэлт юм.

ЯАЖ ХЭМЖИХ ВЭ?: ХӨРӨНГИЙН ӨГӨӨЖ =
3.1.2. ӨМЧИЙН ӨГӨӨЖ

ЯАГААД ЧУХАЛ ВЭ?: Хувьцаат капиталын өгөөж буй өмчийн өгөөж нь хувьцаа эзэмшигчдийн оруулсан хөрөнгөөр компанийн олж буй өгөөжийг хэмждэг. Энэхүү харьцаа нь хөрөнгө оруулагчдын хамгийн их анхаардаг мөн менежментийн багийн гүйцэтгэлийг хэмжихэд хамгийн тохиромжтой үзүүлэлт гэж үздэг.

Хэрэв энэ үзүүлэлт өндөр байвал тухайн бизнес нь их хэмжээний капитал шаардлагагүйгээр өсөх боломжтой гэсэн үг. Өр төлбөр багатай бол бүр ч бага капитал шаардана гэсэн үг. Энэ нь мөн компанид зээлээр санхүүжих шаардлага бага байгааг харуулна.

ЯАЖ ХЭМЖИХ ВЭ?: ӨМЧИЙН ӨГӨӨЖ =

3.1.3. БОРЛУУЛАЛТЫН ӨГӨӨЖ

Борлуулалтын өгөөж буюу цэвэр ашгийн төвшин (ашгийн маржин) гэх энэхүү үзүүлэлт нь компани хир сайн ажиллаж байгааг, зардлаа хэрхэн сайн удирдаж буйг харуулдаг гол үзүүлэлт юм.

ЯАГААД ЧУХАЛ ВЭ?: Борлуулалтын өгөөж нь тухайн компани борлуулалтаас хир их ашиг хийж байгааг харуулдаг бөгөөд үйл ажиллагааны ашигт байдлыг хэмжихэд ашиглагддаг. Нэг төгрөгийн орлого болгонд хэдэн төгрөгийн ашигтай ажиллаж байгааг тодорхойлж өгдөг.

ЯАЖ ХЭМЖИХ ВЭ?: БОРЛУУЛАЛТЫН ӨГӨӨЖ =

Эхний ээлжид энгээд өндөрлөе. Дараа нь бусад чухал гэсэн харьцаанууд болон түүнийг хэрхэн тооцох, яагаад чухал гэдгийг авч үзэх болно.

Хүндэтгэсэн,
Г.Дөлгөөн

УЛААНБААТАР ХОТОД БОРЛУУЛАГДАЖ БУЙ ДАРШИЛСАН НОГООНЫ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН СУДАЛГАА

Энэхүү санал асуулгын зорилго нь Монгол Улсад худалдаалагдаж буй даршилсан ногооны зах зээлийг тодорхойлж, тухайн бүтээгдэхүүний хэрэгцээ шаардлага, хэрэглэгчийн зан төлөв, худалдан авалтын зорилго, давтамж, түүнд нөлөөлдөг хүчин зүйлс зэргийг тодорхойлоход оршино. Судалгааны үр дүнгээс эдгээр бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэдэг дотоодын үйлдвэрлэгч нар ашиг шим хүртэж, импортын бүтээгдэхүүнийг орлуулахуйц, өрсөлдөхүйц бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд нь чиглүүлж өгөх тул Таны хариулт бүр үнэн зөв байх нь маш чухал юм. ДОТООДЫН ҮЙЛДВЭРЛЭЛЭЭ ДЭМЖИН СУДАЛГААГ ҮНЭН ЗӨВӨӨР БӨГЛӨЖ, ЦАГ ЗАВ, СЭТГЭЛЭЭ ЗОРИУЛЖ БУЙ ТАНД БАЯРЛАЛАА. Create your own user feedback survey Хүндэтгэсэн, Г.Дөлгөөн

ХҮҮХДИЙН ХҮЧИРХИЙЛЛИЙН ЭДИЙН ЗАСАГТ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ

Улсын хөгжил, ард иргэдийн тайван амьдралд саад болсон маш олон төрлийн асуудал ямар ч улс оронд байдаг. Улам хөгжиж, улам урагшлахын хэрээр шийдэх асуудлууд урсаад л ороод ирдэг. Манай улсын хувьд ч гэсэн шийдэх ёстой маш олон янзын асуудлууд байгаагийн дотроос сүүлийн үед арай дэндээд байгаа нэгэн сэдвийг эдийн засгийн өнцгөөс нь харахаар шийдлээ. Энэ бол хүүхдийн хүчирхийлэл. Тэр хөөрхөн бяцхан амьтдыг хархад хайр хүрж, энхрийлж хайралнуу гэхээс эсрэгээр байна гэдэг үнэхээр гутрам. Ёстой дахиад л нөгөө цөөхөн хүн амаа дурсмаар санагдлаа. Бидний хүн амын тоо хэмжээтэй харьцуулахад хүүхдийн хүчирхийлэл арай дэндэж байгааг дахин дахин сануулъя. Үүний эсрэг үндэсний хөдөлгөөн ч санаачлагдаж эрчийг аваад иржээ. Та хэрэв энэхүү хөдөлгөөнд нэгдэж, өөрийн дуу хоолойг хүргэмээр байвал “Нүдээ Нээ” “Лантуун Дохио” цахим хуудаснуудаас дэлгэрэнгүйг олж уншаарай.

Хүүхдийн хүчирхийллийн бол морал-н хувьд байж боломгүй бөгөөд хэрэв зөвхөн энэ хангалтгүй байгаа бол энэ асуудал эдийн засгийн хувьд ямар үр дагавартайг харцгаая. Үг дуугарч, анхаарал тавьж ажиллахад сэтгэл дутаж байвал ядаж ямар их мөнгө салхинд хийсгэж байгааг нь бас сануулбал арай дээр юм болов уу. Хүүхдийн хүчирхийлэлтэй холбоотойгоор:

·         Эрүүл мэндийн зардал

·         Шүүх буюу эрүүгийн эрх зүйн зардал

·         Хүүхдийн халамжийн зардал

·         Бүтээмжийн алдагдал

·         Тусгай боловсролын зардал гээд маш олон төрлийн зардал дагаад гардаг.

Хэрэв хүүхдийн хүчирхийлэл бага байсан бол эдгээр зардал хэчнээн бага мөн бараг байхгүй байх боломжтой дурдаад дэмий биз.

Сүүлийн үеийн судалгаагаар гэхэд л Зүүн Ази, Номхон далайн орнуудад жилд 209 тэрбум долларын зардал зөвхөн хүүхдийн хүчирхийлэлтэй холбогдож гарч байна. 2013 онд Зүүн Ази, Номхон далайн орнуудад хийсэн судалгаанаас харахад тухайн бүс нутгийн хэмжээнд хүүхдийн хүчирхийлэлтэй холбогдож гарсан зардал 150 тэрбум америк долларын хэмжээнд хүрсэн бөгөөд энэ нь бүс нутгийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 1,86 хувьтай тэнцэж байна.  Манай улсын хувьд хэд байгаа бол гээд бодоод үзээрэй.  Хүүхдийн хүчирхийлэлтэй холбогдож гарч буй зардлуудыг бүхэлд нь тооцох боломж тун бага байдаг. Учир нь сэтгэлзүй болон бэлгийн хүчирхийлэлд авсан хохирогчийн эдийн засгийн зардлыг зөв тооцоолох хүндрэлтэй. Үүнийг мөнгөөр хэмжихэд учир дутагдалтай. Үүнтэй уялдаад ч тэр олон улсын хэмжээнд хийгдсэн дээрх судалгаануудад дээрх гарч байгаа зардлуудыг хамгийн бага гэж тодотгосон байдаг. Эдгээр зардлуудаас хамгийн харамсалтай зардал нь бид ирээдүйг авч явах ирээдүйн боловсон хүчин, бизнес эрхлэгч, шинийг санаачлагч, манлайлагч нарийн бүтээмжийг алдагдалтай холбогдон гарч байгаа зардал байна.

Манай улсын хувьд Хүчирхийллийн эсрэг нэг л ТББ-н зардал 500 сая гарсан байна. Хүүхэд хамгааллын үйлчилгээ явуулж буй албан газар, байгууллагуудад улсын төсвөөс үйл ажиллагаа явуулахад нь санхүүжилт олгодог. Үүнд: цалингийн зардал, НДШ, бичиг хэрэг, шуудан интернет, эд хогшил, урсгал засвар, үйлчилгээний гээд л тогтмол болон үйл ажиллагааны зардал ихээр гардаг байна. Ингээд харахаар хүүхдийн хүчирхийлэлтэй холбогдоод хичнээн их зардал гардаг болохыг та харж байгаа байх.

Түүнчлэн, хүүхэд хамгааллын зардалд 10 тэрбум төгрөг шаардлагатай байтал нэг тэрбумыг төсөвт тусгажээ.

Монгол Улсын 2018 оны Төсвийн тухай хуульд:

• Хүүхдийн хөгжил, хамгааллыг сайжруулах арга хэмжээний зардалд хүүхдийн тусламж, үйлчилгээний 108 утасны зардал 216.7 сая,
• Хүүхэд хамгааллын тухай хууль /2016/, Хүүхдийн эрхийн тухай хууль /2016/, Монгол Улсын Их хурлын 2016 оны 45 дугаар тогтоолоор батлагдсан Монгол Улсын Засгийн газрын үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөр /2016-2020/-ын 3.4.4-3.4.7 дэх заалтуудыг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай зардалд 1,054.4 сая төгрөг,
• Хүчирхийлэлд өртөгсдөд үзүүлэх тусламж, дэмжлэгт зориулж 252.0 сая төгрөг тусгасан байна.

Эдгээр зардлуудыг хэмнэмээр байгаа бол хүчирхийлэл болохоос өмнө сэргийлэх хэрэгтэй.

Г.Дөлгөөн

Хэрхэн сул ханштай байгаа төгрөгтэй аялах вэ?

Монгол төгрөгийн ханш сүүлийн жилүүдэд дэлхийн бусад валютуудын эсрэг нилээдгүй суларлаа. Энэ нь аялж жуулчлах сонирхол бүхий хүмүүсийн хувьд маш муу мэдээ бөгөөд аялалын зардал маш өндөр болж байгаа юм. 2015 оны 12 сард төгрөгийн ам доллартай харьцах ханш 1995 байсан бол 2016 оны эцэс гэхэд 2489 болж өссөн байна.

Хэрхэн сул ханштай байгаа төгрөгтэй аялах вэ?

Ханш сул газарлуу яв. Европоор үнэтэй аялал хийж байхаар, Индонез, Тайланд гэх мэт чиний санхүүд илүү нийцтэй улсуудыг бодоод үзэхэд гэмгүй.  Эсвэл илүү цаашаа явая гэвэл Аргентин-г сонирхоод үзэхэд болох юм.  Аргентины песо Монгол төгрөгийн эсрэг ханш нь 2013 оноос хойш тогтмол унаж байгаа. 2014 онд 1песо 300 гаруй төгрөгтэй тэнцэж байсан бол харин одоо 140 төгрөг байна. Өө бүр эсвэл, Африк явах уу? Өмнөд африк-н 1 ранд 170 төгрөгтэй тэнцэж байна. 2600 төгрөг тухайн улсын нэгж мөнгөн тэмдэгттэй тэнцдэг европ-н улс явж байснаас бас арай дээр сонголт байж болох. Та бодоод үзээрэй.  Мэдээж та нислэгийн зардал гэх мэт зүйлсийг нийт зардалдаа бодож байж эцсийн шийдвэрээ гаргах хэрэгтэй биз.

Хямдралтай үед нь нислэгийн тийзээ худалдаж ав. Ихэнх агаарын тээврийн компаниуд аяллын хямдрал болон бонус зэргийг харамгүйгээр санал болгодог.

Нэгэнт Азиар аялах чиг гаргасан учир Азид хамгийн түгээмэл ашиглагддаг AirAsia  -г сонирхоод үзээрэй.  Тухайн нислэгийн компанийн вебсайт-д бүртгүүлсээр танд шинээр зарлаж буй хямдралын талаарх мэдээг цаг алдалгүй ирэх боломжтой. Хэрэв та аливаа нэгэн агаарын тээврийн компаниар тогтмол үйлчлүүлдэг бол тухайн компанийн гишүүнчлэлийн хөтөлбөрт хамрагдахаа бүү мартаарай. Ингэснээр та үнэгүй нислэг, нисэх онгоцны буудлын амралтын өрөө, суудлаа сайжруулж бизнес класст шилжих гэх зэрэг гишүүний онцгой эрхийг ашиглах боломжтой болж байдаг. Жишээ нь, AirAsia-н BIG Freedom Flyer хөтөлбөрийн хүрээнд тухайн агаарын тээврээр зорчсон нислэг бүрдээ оноо цуглуулж улмаар үнэгүй нислэг авах эрхтэй болдог. МИАТ ч гэсэн Blue Sky гэх хөтөлбөртэй бөгөөд өөрийн зорчсон нислэгээс миль цуглуулж, МИАТ ХК-ийн шагналын тийз болон суудлын зэрэглэл дээшлүүлэх урамшууллыг авах боломжтой.

Магадгүй эсвэл та орон нутгийн аяллыг бас нэг бодоод үзэхэд илүүдэхгүй юм. Монгол улсын байгалийн тогтоц, онгон дагшин байдал дэлхийд шагшигддаг. Тиймээс яагаад энэ удаа Монголоороо аялж болохгүй гэж.

Ямар ч тохиолдолд, ханшны сулрал чиний аялал хүсэл зоригийг унтраах ёсгүй. Ямар ч тохиолдолд хямдхан зардлаар дэлхийг харах боломж байсаар байдаг.

Г.Дөлгөөн

Фиат мөнгө буюу итгэлцэл

Мөнгө. Бидний өдөр тутамдаа хэрэглэдэг цөөхөн хэдхэн зүйлсийн нэг. Мөнгө бидний амьдралд хамгийн том нь биш юмаа гэхэд хангалттай хэмжээний зайг эзэлдэг. Гэвч бидний цөөхөн хэд маань л энэхүү мөнгө гээд байгаа цаасан тэмдэгтийн нэршил болон цаад үнэ цэнийг ойлгодог байх.

Бидний одоо хэрэглэж байгаа энэхүү цаасан мөнгийг ФИАТ мөнгө гэж нэрлэдэг. ФИАТ гэдэг нь латинаар “let it become/let it be” буюу болтугай гэсэн утга илэрхийлдэг байх нь. Тэгэхээр,  мөнгө гэдэг бол үнэ цэнэтэй болтугай гээд л хэлчихсэн итгэл үнэмшил дээр тулгуурласан цаас болж таарлаа.

ФИАТ мөнгө буюу цаасан мөнгийг үнэ цэнэтэй болгодог ганцхан зүйл нь эрх бүхий байгууллагаас гаргасан шийдвэр буюу тухайн улсын засгийн газар нь л энэхүү цаасан мөнгө нь үнэ цэнэтэй бөгөөд тухайн заасан тоон үнэ цэнийг илэрхийлнэ гээд л хэлчихсэн байгаа юм. Ингээд бодоод үзэхээр, бид зүгээр л үнэ цэнэтэй гэдэгт нь итгэдэг учраас энэхүү цаасан мөнгийг амьдралынхаа нэг хэсэг болгочихсон байгаа юм. Нэг өдөр дэлхий дээрх бүх хүн яагаад энэ цаасанд үнэ цэнэ байгаа юм бэ гэсэн эргэлзэх бодолтой сэрлээ гэж бодоход л дэлхийн эдийн засаг газартай шороо бужигнуулаад л унана. Яг үнэндээ бол энэхүү цаасанд үнэ цэнэ байхгүй буюу бид энэхүү цаас үнэ цэнэтэй гэсэн итгэл дээрээ л тулгуурлан ашигладаг. Ингээд бодоод үзэхээр бидний амьдрал бүгд итгэлцэл дээр тулгуурладаг байх нь. Санхүүгийн амьдрал, эдийн засаг хүртэл итгэлцэл байх нь.

Мэдээж, ФИАТ мөнгөнд хэд хэдэн сул тал бий.

1. Засгийн газарт буюу тухайн улсын эрх бүхий байгууллагад мөнгө хэвлэх эрх бий

Хэдийгээр улс орны шийдвэр гаргагчид мөнгө хэвлэх шийдвэрийг хөнгөн хуумгай гаргадаггүй ч гэлээ, хамгийн гол нь тэдэнд шийдвэр гаргах эрх нь бий.

2. ФИАТ мөнгө үргэлж үнэ цэнээ алдаж байдаг

Учир нь гэвэл энэхүү мөнгө маань цаасан. Хуучирсан, урагдсан мөнгийг мөнгөн урсгалаас гаргаж оронд нь шинэ мөнгө хэвлэх шаардлага жил бүр гардаг. Ихэнх тохиолдолд шинээр хэвлэгдэж байгаа мөнгөн дэвсгэртийн тоо устгалд орж байгаа мөнгөний тооноос илүү байдаг тал бий. Тиймээс ч зах зээл дээрх мөнгөний нийт нийлүүлэлт байнга ихсэж байдаг гэж хэлж болно. Ингээд л нийт мөнгөний нийлүүлэлт өсөж цаашид мөнгөний үнэ цэнэ унаж инфляц үүсэх нөхцөл бүрэлдэж байдаг.

3. Хуурамчаар мөнгө үйлдвэрлэх магадлал ихэснэ

Хуурамч мөнгө илэрлээ гэх мэдээ хэдхэн жилийн өмнө маш их явдаг байсныг санаж байна уу. Учир нь цаасан мөнгөн дэвсгэртийг үйлдвэрлэх бололцоо маш өндөр тул хуурамчаар хийх явдал их гардаг.

Ингээд харахнээ, бидний дунд орших асар том итгэлцэл гэдэг зүйл дээр л улс орнуудын эдийн засгийн үндэс нь тавигдсан байдаг байх нь.

Г.Дөлгөөн

Өдөр тутмын эдийн засаг: Аз жаргалын эффект

Нартай зуны эдгээр өдрүүдэд эдийн засгийн танд хэрхэн санагдаж байна? Муудаж байна уу, сайжирч байна уу, таг хэвэндээ зогсчхож уу? Манай улсын одоогийн макро эдийн засгийн үзүүлэлтээс хархад дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 2017 оны эхний улиралд 4,2 хувийн өсөлттэй, инфляц 2,1 хувь дээр за тэгээд төлбөрийн тэнцлийн алдагдал багассан байна гээд цаасан дээр гарсан тоог харахад бол сэргэж буй шинж байна. Харин та бүхэнд хэрхэн мэдрэгдэж байна? Эерэг үү сөрөг үү?

Олон улсын нэр хүндтэй их сургууль болон судалгааны байгууллагуудын сүүлийн үеийн судалгаанаас харахад сөрөг буюу гутранги үзэлтэй байх нь эдийн засагт нөлөөлдөг байх нь. Хэрэв та аз жаргалтай байвал эдийн засагт эерэг нөлөө үзүүлнэ. Эдийн засаг муу байхад яаж аз жаргалтай байх юм бэ гэж та асууж магадгүй. Гэхдээ бодит байдал дээр эдийн засаг танд нөлөөлдөгтэй адилаар та ч эдийн засагт нөлөөлдөг байх нээ. Түүнчлэн, санхүү эдийн засгаас үүдэлтэй бус аз жаргал баяр баясгалан маш их бий. Тэгэхээр ер нь хувь хүний ерөнхий төлөв , баяр баяслын хэмжээ нь (санхүү эдийн засгаас үүдэлтэй байх албагүй) эдийн засагт нөлөөлнө.

Өөдрөг үзлийн эдийн засаг

Миамигийн бизнесийн их сургуулиас хийсэн судалгаан дээр хүмүүс нь илүү өөдрөг мужийн хувьд эдийн засгийн уналт сул, эдийн засгийн өргөжилт тэлэлт хүчтэй, сэргэлт хурдан байдаг гэжээ. Судалгааны хүрээнд хувь хүний өөдрөг байдлыг цаг агаар, спортын өөдрөг үзэл, улс төрийн өөдрөг үзлийн хэмжээн дээр тулгуурлан гаргасан байна. Нэг үгээр хэлбэл, дулаан нарлаг өдрүүд хүмүүсийг өөдрөг үзэлтэй болгодог бол дэмждэг спортын баг нь уралдаан тэмцээнд амжилттай байвал мөн л тухайн хүн өөдрөг зантай байдаг байх нь. Хувь хүний дэмждэг улс төрийн нам засгийн эрхэнд байхад тухай хүн мөн л өөдрөг байдаг аж. Ингээд эдийн засагтай шууд хамааралгүй эдгээр зүйлсээр хүний өөдрөг байдлыг хэмжээнд эдийн засгийн үзүүлэлтүүдтэй харилцан хамаарал буюу корреляц байгаа эсэхийг судлахад өөдрөг хүмүүс ихтэй муж нутагт эдийн засгийн байдал эерэг байсан нь тогтоогдсон байх нь.

Ингээд харахад бид одоо энэ зуны цагт сэтгэл хангалуун амарч, наадмын сайхан амралтаар аз жаргалтай байх л хэрэгтэй байх нь. Мэдээж л ямарваа нэгэн зүйлийг болохгүй нь гэж бодоод байвал болдоггүй. Тиймээс л эдийн засагт хүртэл өөдрөг хүлээлттэй байх нь эерэг үр дүнг авчирдаг байх нь. Энэ бол Аз жаргалын  эффект, өөдрөг үзлийн эдийн засаг.

Г.Дөлгөөн

ИНФОГРАФИК–ЭКСПОРТ гэж юу вэ?

Хүндэтгэсэн,

Г.Дөлгөөн

ИНФОГРАФИК - Кредит картны зохистой хэрэглээ

A link to a larger picture: Here 

Өдөр тутмын эдийн засаг: Кредит карт ашигтай юу?

Яг хэрэг болоод байхад алга болоод байдаг нэг зүйл бол МӨНГӨ. Бидний амьдралд мөнгөний нэн даруй чухал шаардлага гарах үе маш их тохиолддог. Харин энэхүү санхүүгийн асуудал бидэнд тулгархад ЗЭЭЛ гэсэн ойлголт дагаад гараад ирэх нь олонтой. Энэ үед бид найз нөхөд, эцэг эх, банк болон бусад санхүүгийн байгууллагаас мөнгө зээлэх сонголттой тулгардаг. Эдгээр бүх сонголт чамайг зээлийн бодит дарамтанд оруулж санхүүгийн тогтвортой байдалд чинь аюул учруулах нь элбэг. Түүнчлэн найз нөхөд, эцэг эх чинь яг чиний хүссэн хэмжээнд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх боломжгүй байхад харин банк болон бусад санхүүгийн байгууллагаас зээл хүсэмжлэхэд гутлын улны зардал буюу нааш цааш явах зардлаас авахуулаад бүрдүүлэх бичиг баримт гээд л бөөн төвөг болж болох юм.

Харин эдгээр асуудлыг хялбархан шийдсэн нэгэн санхүүгийн хэрэгсэл бол КРЕДИТ карт. Тэгэхээр кредит карт гэж юу вэ?

Энгийнээр илэрхийлбэл карт эзэмшигч нь хүссэн үедээ картаасаа мөнгө зээлж, худалдан авалтаа хийсний дараа нь тодорхой хугацааны дотор хэрэглэсэн зээлээ төлөх нөхцөлтэй зээлийн карт юм.

За тэгвэл Кредит карт ашигтай юу?

Давуу тал:

• Хурд буюу таатай байдал – Мөнгөний хэрэгцээ гарсан үед маш хурднаар шийдэх боломж.
• Үнэгүй зээл буюу эргэн төлөлтийн хугацаа – Монголд хэрэглэгдэж байгаа зарим кредит картууд бэлэн бус гүйлгээний хүүг боломжийн багаар тавьдаг бөгөөд дунджаар 2 хувь байх нь олонтой. Түүнчлэн ихэнх кредит карт нь тодорхой хугацаанд зээлийн хүүг тэглэдэг бөгөөд тухайн хугацаанд эргэн төлөлтөө хийвэл ямарваа нэгэн хүү огт төлөхгүй. Мөн эргэн төлөлтийн хугацаа дунджаар сар байх бөгөөд 45-с 50 байх нь ч энгийн үзэгдэл болжээ.
• Кредит картын урамшуулал – кредит картаар гүйлгээ хийхэд өгөх урамшуулал их байдаг. Хөнгөлөлт, урамшуулал, бэлэг гээд л кредит картаар гүйлгээ хийх давуу талууд байдаг.
• Универсал – Кредит картууд нь бүх улсын мөнгөн тэмдэгтэд хувирах боломжтой буюу олон улсын эрхтэй байдаг.

Сул тал:

• Хэт их зарцуулалт – Кредит карт нь хэрэглэгчийг хэт их зарцуулалт хийхэд нөлөөлдөг. Ямар нэгэн санхүүгийн хязгаарлалт байхгүй тул хэрэглэгчид өөрийн хэрэглэвэл зохих хэмжээнээсээ илүү их хэрэглэх нь элбэг байдаг.
• Хүү – Энэ бол зээл. Төлбөр төлөх хугацаанаас хэтрүүлсэн тохиолдолд зээлийн хүү тооцогдож, торгууль төлөх цаашлаад хувь хүний зээлжих ретинг тань буурах өндөр эрсдэлтэй.
• Жилийн хураамж – Зарим картны хувьд жилийн хураамж нилээдгүй өндөр байх тохиолдол байдаг. 150$-300$ байхад та нэг их битгий гайхаарай.

Эндээс хамгийн их аюултай нь хэт их зарцуулалт болж таардаг. Өөрийн орлого буюу нөхөн төлбөр хийх чадвараас давсан хэмжээний зарцуулалт гаргах нь таныг зээлийн нүсэр дарамтанд оруулах болно.

Кредит карт ашигтай эсэх нь хувь хүний санхүүгийн дэг журамаас хамгийн их хамаарна. Кредит карт санхүүгийн илүү чөлөөтэй байдлыг санал болгодог нь үнэн ч санхүүгийн хариуцлагагүй хэн нэгэнд тохирохгүй эд гэдэг нь маргаангүй. Харин хэрэглээгээ сайтар хянадаг бол кредит карт таньд тусаа хүргэж чадна гэдэгт эргэлзэхгүй байна.

 

Г.Дөлгөөн

Өдөр тутмын эдийн засаг: Хөрөнгө оруулалт ХЭСЭГ-1

ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ

Хөрөнгө  оруулалт гэдэг нь энгийнээр хэлэхэд ирээдүйд ашиг олох зорилготойгоор өнөөдөр худалдан авч болох зүйлс гэж ойлгож болж байна. Ид шидээр бол бараг мөнгөн дээр ЖЕМИНО шившлэг (уг нь curse) хийгээд байна гэсэн үг. Үржээл арвижаал, чи өөрөө нэг их зүйл хийхгүй. Гол нь юун дээр хөрөнгө оруулалт хийж, ямар санхүүгийн болон таваарын бүтээгдэхүүнийг авах вэ гэдэг шийдвэр л юм. Мэдээж чиний хийж буй хөрөнгө оруулалт чинь тодорхой хэмжигдэж болохуйц буюу цаг хугацаатай байх ёстой. За байр худалдаж ав, газар ав гээд хүмүүс ярьж байхыг бүгд л сонссон байх. Эдгээр хүмүүс тухайн байр нь хэдэн жилийн дараа одоогийнхоо үнээс хэд дахин өснө гэж бодсон болоод л энэхүү сонголтыг хийж хөрөнгө оруулалт хийж байгаа. Энэ нь таваарын захын бүтээгдэхүүн юм.

Эхний ээлжид хөрөнгө оруулалтын хэлбэр болон төрлүүдийн талаар мэддэг байх нь таны хөрөнгө оруулалтын шийдвэрт тус болно. 

Дээрхээс харахад уламжлалт буюу бидний хавьгүй илүү сайн мэдэх хөрөнгө оруулалтууд нь эрсдэл риск хамаагүй бага байгааг харж болно. Үүнээс гадна шууд болон шууд бус хөрөнгө оруулалт ч гэж хуваадаг.

Та хөрөнгө оруулалт хийхдээ зөвхөн нэг сонголтыг хийхээс илүүтэйгээр олон төрлийн хөрөнгө оруулалтын хэлбэрийг сонгож ингэснээрээ эрсдэлийг бууруулж болох юм.  Ийнхүү хөрөнгө оруулалтаа тархаан байрлуулснаар нэг хөрөнгө оруулалтаас гарч болзошгүй эрсдэлийг бусад хөрөнгө оруулалтаас орж ирэх ашгаар нөхөж нийт алдагдлаа багасгах боломжтой. Шууд шатаж байснаас ашиг багатай ч алдагдалгүй гарая гэсэн санаа юм.

Хөрөнгө оруулалт хийх гэж байгаа хүн бүхэн зайлшгүй бодож үзэх зүйл бол эрсдэл болон түүнд нөлөөлөх хүчин зүйлсийн хоорондын хамаарлыг судалж дүгнэж үзэх хэрэгтэй.  Ямар ч зүйл дээр тухайн зүйлийнхээ талаар мэдлэг мэдээлэл хомс байвал амжилттай байх нь ховор. Мэдээж хөрөнгө оруулалт бүхэн 100 хувь ашиг амлахгүй буюу тодорхой хэмжээний эрсдэл байдаг бөгөөд одоо дээрх хөрөнгө оруулалтын хэлбэрүүдээ эрсдэлээр ангилаад үзье.

Хэлбэрүүд	Аюулгүй байдал	Эрсдэл	Ашиг
Энгийн хувьцаа	Дунд	Дунд	Дунд
Давуу эрхтэй хувьцаа	Дунд	Дунд	Их
Компанийн бонд	Дунд	Дунд	Их
Засгийн газрын бонд	Өндөр	Бага	Бага
Хамтын сан	Дунд	Дунд	Дунд
Үл хөдлөх хөрөнгө	Дунд	Дунд	Дунд
Опцион, Таваар, Дериватив, Үнэт метал, үнэт эдлэл	Бага	Их	тодорхойгүй

Дээрх хүснэгтээс харвал, уламжлалт хөрөнгө оруулалтын сонголтууд нь харьцангуй эрсдэл бага бөгөөд аюулгүй байдал өндөр байна. Дараагийн хэсэгт дээрх хөрөнгө оруулалтын сонголтуудыг нэг бүрт нь тусгайлан үзэж нийтлэх болно.

Г.Дөлгөөн

Өдөр тутмын Эдийн засаг: Татвар

Бидний улс орны хөгжилд хувь нэмрээ оруулж байгаа нэгэн хэлбэр нь татвар юм. Ямар ч улсын үйл ажиллагааны тогтвортой байдлыг хангах гол санхүүгийн их үүсвэр нь татварын орлого болдог. Татварын орлогоос дэд бүтэц болон нийгмийн халамж зэрэг зүйлсийг санхүүжүүлдэг тул бид татвараа төлснөөр иргэд өөрсдөдөө хөрөнгө оруулалт хийж байна гэж ойлгох нь зүйтэй. Тиймээс татварын талаар заавал мэдэх ёстой тойм мэдээлэлийг хүргэе.

Татвар нь ШУУД болон ШУУД БУС гэж 2 ангилагдах бөгөөд шууд татвар нь орлогын албан татвар зэрэг татвар төлөгчийн орлого, ашгийн дүнгээс шууд хамааруулан авч байгаа татварыг хэлдэг бол шууд бус татварт НӨАТ буюу бараа үйлчилгээний үнээр дамжуулан авч байгаа татварыг хэлдэг.

Хувь хүний хувьд: Орлогын татвар, Хэрэглээний татвар, Хөрөнгийн татвар, Өв залгамжлал, бэлэглэлийн татвар зэргийг төлнө. Хувь хүний орлогын хамгийн том эх үүсвэр нь цалингийн орлого буюу хөдөлмөр эрхэлсний орлого байдаг. Монгол улсад одоогийн байдлаар ХХОАТ-н хувь хэмжээ 10% байдаг.

ТООЦООЛОЛ: 1,000,000 төгрөгийн цалинтай бол НДШ 10%-г төлсний дараа татварт ногдох орлого 900,000₮ болно. Үүнээс ХХОАТ 90,000₮ бөгөөд ХХОАТ-н хөнгөлөлт буюу (84,000₮/12сар) 7000₮-г хасаж 83,000₮-г татварт төлнө. Ингээд эцсийн дүндээ 1,000,000-100,000-83,000=817,000₮-г гар дээрээ авна. 

Олон Улсын Валютын Сангийн EFF Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх болсонтой холбогдуулж ХХОАТ-н хувь хэмжээнд өөрчлөлт оруулах болсон бөгөөд дараах байдлаар өөрчлөлт хийгдэхээр яригдаж байна. Ирэх 2018 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн орлогын түвшингээс хамааруулж шатлал тогтоон 10, 15, 20, 25 хувиар орлогын албан татвар ногдуулах хувилбарыг танилцуулсан. Энэ нь 1,500,000 хүртэл төгрөгийн цалинтай бол ХХОАТ 10% хэвээрээ байна.

Тодруулбал:

1,500,000 - 2,500,000 -   төгрөгийн цалинтай бол 15%

2,500,000 - 3,500,000 -төгрөгийн цалинтай 20%

3,500,000-aaс дээш төгрөгийн цалинтай бол 25%  

Дээрх цалингийн шатлал нь НДШ, ЭМДШ-ийг хассан буюу татвар ногдуулах орлогын хэмжээ болно.

АНХААР: Энэхүү шатлал нь орлогын зөрүүд дээр оногдох тул  та 2,000,000 төгрөгийн цалинтай (НДШ, ЭМДШ хассан дүнгээр) бол шууд 15 хувиар татвар төлөхгүй. Харин 1,500,000 хүртэлх орлогодоо 10%, 1,500,000 дээш орлогодоо буюу 500,000 төгрөгтөө 15%-ийн татвар төлнө. 3,000,000 төгрөгийн цалинтай (НДШ, ЭМДШ хассан дүнгээр)  бол 1,500,000 хүртэлхдээ 10%, 1,500,000 - 2,500,000 хүртэлхдээ буюу 1,000,000 төгрөгтөө 15%, үлдэх 500,000 төгрөгтөө 20%-ийн татвар төлнө гэсэн үг юм. 4,000,000 төгрөгийн цалинтай (НДШ, ЭМДШ хассан дүнгээр)  бол 1,500,000 хүртэлхдээ 10%, 1,500,000 - 2,500,000 хүртэлхдээ буюу 1,000,000 төгрөгтөө 15%, 2,500,000 - 3,500,000 төгрөг хүртэлх буюу 1,000,000 төгрөгтөө 20%, үлдэх 500,000 төгрөгтөө 25%-ийн татвар төлнө.

Түүнчлэн жилд үзүүлэх татварын хөнгөлөлтийн хэмжээг дараах байдлаар үе шаттайгаар нэмэгдүүлэхээр төлөвлөөд байна:

2018 онд 120,000,

2019 онд 160,000,

2020 онд 200,000,

2021 оноос эхлэн 240,000 төгрөгийн татварын хөнгөлөлт үзүүлэхээр төлөвлөсөн байна.

Түүнчлэн, Хувь хүнд ногдох татвараас чөлөөлөх буюу хөнгөлөлт үзүүлэх олон янзын хэлбэр байдаг. Эдгээрээс цухас дурдвал

·         Тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөр

·         Даатгалын нөхөн төлбөр

·         Малын тоо толгойд ногдох орлого

·         НӨАТ-н урамшууллын орлого

·         Албан татвар төлөгчийн төрсөн буюу үрчилсэн хүүхэд гадаад дотоодын их дээд сургууль, коллежид байгаа бөгөөд түүний сургалтад төлсөн баримтаар нотлогдож байгаа төлбөрийн хэмжээнд хөнгөлөлт үзүүлнэ.

·         Мөн суралцаж байх хугацаандаа хөдөлмөрийн орлого олж албан татвар төлсөн бөгөөд улмаар сургалтын төлбөр төлсөн суралцагчийг мөн хөнгөлөлтөд хамааруулна.

·         Газар тариалангийн зориулалтаар иргэнд өмчлүүлсэн газрын татварыг 95%-р хөнгөлнө.

·         Орон сууцыг үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татвараас чөлөөлнө.

Татварын хөнгөлөлт буюу чөлөөлөлт эдлэхэд бүрдүүлэх баримтыг эндээс үзнэ үү.

Г.Дөлгөөн